O kosto le ekskluziako perel thaj o preco le rezistencako vazdel pes

Ke oxtovardeš thaj duj berša palal o vazdipe kaj sas ando Auschwitz-Birkenau, o pučipe na maj si kana amare manuša dašti te keren akcia khetanes. I historia phendjas palpale ke kado pučipe butivar, ande kondicie but maj phare de sar kodola savenca maras amen avdives andi Evropa. O čačo pučipe si so magel o politikano dživipe atoska kana o sistemo si kerdo te inkerel amen dur katar i zor.

Ando 16-to Majo 1944, e SS avile te khosen opral i phuv “o Gypsy familiengo lagero”  andar o  Auschwitz-Birkenau. Karing 6.000 katar amare manuša othar merenas bokhatar, sas nasfale, izolisarde thaj markisarde te oven mudarde. Na sas len armia, na sas len them, na sas len institucionalo protekcia. Numaj kana avile e SS, von organizisarde i rezistenca sosa maj ačhilo len: improvizisarde arme, kerde koordinacia thaj sikavde ke na kamen kodo. O vazdipe na inkerdjas len dživde. Ando 2-to Avgusto 1944-to berš, o lagero sas agorisardo thaj paše ke 4.300 roma sas mudarde ande gazoske sobe. Ama ande kondicie kerde te na meken te maj ovel khetani akcia, ama i rezistenca dikhljas pes.

I Evropa organizisardjas pes trujal e thema, e granice thaj e pindžarde nacionalne madžoriteturja. Le romen na sas len them, ni teritorialo monopolo thaj na sas len ni than ki mesali le negociaciengi, atoska kana kerdjas pes o hatjaripe. Miro dad, o Bajram Haliti, phendjas maj palal ke o orderi kerdo pal o maripe, na xoljardjas le romen bi te kamel pes; sas vazdino bi te prindžaren khančeste le romen sar politikano subiekto. Na sas jekh Nürnberg vaš o romano genocido. 

Deša beršenge, jekh baro kotor andar i Evropa dikhljas le romen sar "asocialne" maj sigo de sar viktime le rasialo persekuciake, čhinavindos o responsabiliteto vaš o dinipe palpale thaj pokinipe palal o baro maripe. E konsekvence buhljardile but perdal i memoria. Jekhvar le samudarimasa le romengo andi sasti Evropa avilo vi o xasaripe le kherengo, bisnisurjengo, le familiake netvorkurjengo thaj vi le maškar-generaciengo barvalipe. I socio-ekonomikani situacia le romengi andi maj bari rig le avdivesutne Evropaki našti te hatjarel pes avrial kodoja historia.

Telal e komunistikane redžimurja, but roma dine andre angluno drom ande industrialo butja thaj ande le themeske socialne sistemurja, ama butivar pokinde thovindos len zorasa te bešen kothe, khosle lengi kultura, kerde lenge sterilizacia zorasa thaj peravde lengo independento ekonomikano thaj socialno organizisaripe.

Amaro angluno politikano palpale phenipe avilo ando aprilo 1971, kana kerdjas pes o Angluno Lumjako Romano Kongreso pašal o London thaj adoptisarde o flago, o himno Gelem Gelem thaj o anav „Roma”.

Kana e komunistikane sistemurja sas peravde palal o  berš 1989, but roma sas čhudine palpale andi ekskluzia, bi kherengo, bi lovengo thaj bi politikane protekciako. I Evropa ljas samate amari agenda vaš i integracia, socialo džutipe thaj kulturalo pindžaripen. Kadala zumavimata ande čačo lačharipe. E civilno societetake netvorkurja buhlile. Kerdile anti-diskriminaciake kadrurja. E transnacionalo romane institucie sas barjarde. Ama o vizibiliteto, lokes po lokes, sas doshales dikhlo sar zor.

Ando 2001-to berš, duj andar e maj bare arhitekturja le romane politikake andar i Evropa – o Nicolae Gheorghe thaj o Andrzej Mirga –  vakerde ke e romane politikane liderja xasaren pengi influenca opral e institucie kaj sas kerde te džutisaren len thaj ke e guvernurja len maj but samate i romani politika te sikaven pes politikanes, maj but sar te keren čače paruvimata.

Kadaja distinkcia si maj importanto akana, soske o orderi savo andjas vi kodola limitisarde šajutnimata astarel te kovljol. E ksenofobo nacionalisturja thaj e anti-demokratikane zora kerjon maj zurale. I ekonomikani dar barjol. O sekuriteto thaj i traš den rigate sar maj but o demokratikano vakjaripe.

Sar o orderi kovljol, o politikano kosto le ekskluziako perel jekhvar lesa. E krisa len decizie thaj khanči na avel palal kodo. Le Rumuniake alosarimaske regule vaš i reprezentacia le romengi sas dujvar kondamnisarde katar le Evropaki Kris pal e Manušikane Čačimata thaj ačhile po than. O publikano vakjaripe prezentisarel sar maj but amare manušen sar jekh pharipe vaj jekh risko kaj trebal kontrolisardo.

Sa ande kodo vaxt, i politikani organizisardi akcia le romengi arakhel pes anglal koordonisarde dezinformaciake kampanie, telel dikhipe, ekonomikani presia, godisardi politikani marginalizacia thaj violenca. O kosto le ekskluziako perel. O preco le resistencako vazdel pes.

Thaj inke amare manuša rezistisaren. Andi Rumunia, ando majo 2025, i buhli elektoralo mobilizacia le romengi kerdi ande 144 forurja, andjas 105.402 voturja kontra o kandidato le ekstremo čače rigako AUR, o George Simion. Ando Ungriko them, ando aprilo 2026, amari participacia ko alosaripe aresli ko 72,5% ande 44 distrikturja kaj i közmunka – o programo le butjako, jekh sistemo socialo asistencako kondicionisardo katar i buti thaj katar i politika – modelisardjas o ekonomikano dživipe le romengo 15 berša. Andi Bulgaria, amare alosarne durjarde pes katar e partie, save but vrajma, lile lenge voturja sar kana sas len čačipe, kerindos jekh baro pharipe jekheske andar le themeske maj zurale politikane mašine. Andi Slovenia amare manuša inkeren resistenca anglal o Šutar Zakono, savo dikhel le romen sar jekh sekuritetaki dar. Andi Sofia, e roma andar i Zaharna Fabrika, savenge khera sas peravde kontra jekh decizia katar le Evropaki Kris vaš Manušikane Čačimata, ačhile po than thaj dikhen maj dur pengo kazo ande verver krisa.

Ama o phiripe maj dur na-i sajekh sar i zor. E tradicie save ingerde amare manušen trujal i robia, o fašizmo, i asimilacia zorasa thaj i ekskluzia, sas kerde vaš o trajo ande phare kondicie thaj von kerde buti. Von inkerde amari ćhib, i memoria, e familie thaj e komuniteturja intakto, kana nijekh institucia na prindžardjas amen. Sja kadalenca, e kondicie trujal amende paruven pes. I biformalo solidariteta korkori našti te arakhel amare manušen kontra o čhudipe avri zorasa, o dikhipe opral, o phageripe amare čačimatengo ko alosaripe vaj kontra e zakonurja kerde te čhuden amen avri.

Kodola save sas anglal amende, sikavde ke amare manuša šaj te keren akcia khetanes. Amare generaciaki buti si verver: te paruvel kodo šajpe ande politikani zor. Vaš kado hatjarel pes organizisardo alosaripe, independento šerutnipe, transnacionalno koordinacia thaj mediaki infrastruktura. Vaš kado hatjarel pes legalno zoralipe savo ačhjol po than kana o guverno paruvel pes thaj anel ekonomikano kapaciteto, savo na-i phanglo ki voja le themeski. Kadja i ekskluzia aresel politikanes kuč thaj i rezistenca dzal maj dur politikanes. I demokratikani participacia bi te ovel lan čači zor, mukel amare manušen savrjama ando risko, kana o orderi pašal amende kovljol.

O modo sar e evropune demokracie phiraven pes le romenca, sas but vrjama jekh alarmako signalo vaš maj buhlo politikano peravipe. E demokracie raro čhinaven e čačimata savorenge andar jekhvar. Von rimosaren pes lokes thaj bi te oven sajekh, astarindos le manušenca kaj si len i maj tikni zor te maren pes politikane kontra kadala abuzurja. E alava phende kontra e roma na si limitisarde toke ke roma. Jekhvar so i ekskluzia jekhe grupaki si normalizisardi, akalaver aresen loke targeturja. Kadalake, amare problemurja našti te oven dine rigate katar o avutnipe le orderesko andi Evropa.

O preco sas  pokindo – katar e phandade manuša ando o Auschwitz-Birkenau, save sikavde ke šaj te keras akcia thaj katar svaki generacia dži akana, save inkerde amare manušen khetanes, bi te ovel jekh them kaj te lel sama pal amende. So ame trebal te das lenge palpale, na-i toke komemoracia, ama vi organizisaripen: institucie kaj len na sas len vrjama te vazden thaj aplikaciake mekanizmurja save šaj te paruven amaro dživdipe andi zor kaj našti te ovel lili lokhes amendar. So amen trebal te mukas palpale amare čhavenge si vareso kaj but andar amare dada thaj daja naštisale te meken amenge: politikani protekcia kaj na lel samate kana o orderi pašal amende inkerel pes vaj perel.

O kosto le ekskluziako perel. O preco le rezistencako vazdel pes. Ame pokinas les vi kadja. Pokindjam les savrjama. Maškar kadava 16-to Majo thaj kodo kaj avel, amare generacian si lan numaj duj butja te kerel: te barjarel o kosto amare ekskluziako thaj te tiknjarel o preco le rezistencako. Kado si so trebal kerdo te šaj paruvas amaro khetano dživipe ande jekh politikani zor organizisardi.