I Romani Fundacia vaš i Evropa alarmisardjas: I Alianca le Socialo-Demokraturjengi le Durjarde Čače Rigasa Thol le Rumuniake Duj Milionurja Roma ando Direkto Risko

Bruselo/Bukurešti, 28 Aprilo 2026 – I Romani Fondacia vaš i Evropa avdives alarmisardas kaj le Rumuniako Socialo-demokratikano Partido nakhljas jekh linia, savi ande duj dekade, nijekh rumunikano tradicionalo partido na nakhljas, thovindos jekh bipatjavimasko lil kontra le themeski Pro-Evropuni koalicia khetanes le Aliancasa vaš o Khetanipe le Rumunjengo – AUR – jekh radikalo nacionalisto miškipen saveski programo čhudel rigate klaro le romen andar i rumunikani nacia. Kadaja decizia avel pal jekh čhon, palal so o Partido le Evropune Socialisturjengo (PES) thodjas pes kontra publikanes ekzakto pal kado modo kooperaciako. I demokratikani bariera, jekh politikano angadžamento džutisardo katar svako rumunikano tradicionalo partido katar o vazdipe le ekstremo čače rigako thaj validime katar svaki Evropaki institucia savi evaluil le Rumuniako demokratikano statuso, sas peravdo katar o partido kaj trebals te  del les dumo.

E konsekvence vaš e Rroma si konkreto thaj sigo. O Nacionalno Konsilo le Marimasko kontra i Diskriminacia andar i Rumunia – i institucia savi si lan i zor te krisinjarel o phiravipe savo o AUR thol andi praktika thaj autorizisarel – si anglal jekh nevi bikamli projekcia ande orsavi koalicia kaj si phangli ko AUR. E hatjarimata pal i desegregacia andi edukacia save sas kerde telal i Rumuniaki Nacionalno Strategia vaš e Roma našti te dživen anglal jekh guverno savo depindil katar i toleranca AUR vaš pesko isipen. E 10 miliardurja evro kaj si vaš e Šajmata vaš o Paruvipe thaj Rezilienca, so inkerel andre kondicie phangle ke roma, si akana ande vasta jekhe koaliciake phangli ko partido kaj si kontra lende. Kadala kondicie na maj si angažamenturja. Si toke ramosarimata pi papir. 

Te inkeren pengi rig, o PSD sikavdăs jekh bipakjavimasko alosaripe andar o 2021-to berš ande saveste o USR (i Unia Salvisaren i Rumunia) thaj o AUR kerde buti paralelno. Si čačes ke jekh taktikano voto andi opozicia na-i jekh šerutnimaski alianca. Ama so kerdjas o PSD kadava kurko anel jekh strukturalo adikcia (phanglipe) – jekh koalicia kaj mangel e AUR-eski kooperacia te funkcionisarel thaj kaj našti te dživel bi lako. Na savore glasurja andar o PSD dine suporto pal i decizia.

Kodo so kerel o miškipe kadale kurkesko te ovel maj signifikanto avrial i Rumunia, na-i lesko baripe, ama si lesko mekanizmo. E social-demokraturja na uštjavde nijekh zakono. Uzisarde normalo instrumenturja le parlamentarno demokraciake te putarn politikano drom jekhe miškimaske, savo thodjas pe jakha puterdes pe jekh minoriteta. I Evropa si la but zakonurja kerdine te arakhen i demokracia – ama e maj but si kerde te arakhen avrutni presia, na i andrutni erozia hurjavdi ando proceduralo legitimiteto.

O modelo si les vi precedento: atoska kana le Evropako Manušengo Partido bazisardjas pes pe voturja katar o AfD te nakhel i legislacia vaš i migracia ando Bundestago le Germaniako ando 2025, kadaja buti sas prindžardi ko buhlo nivelo sar o angluno signifikanto phageripen le demokratikane granicako ko nivelo le EU. So kerel pes andi Rumunia si sa pe kodi logika, aplikisardi katar jekh partido savo si kotor andar i Progresivo Alianca le Socialisturjengi thaj Demokraturjengi.

I Evropaki Komisia trebal te buhljarel o domeno kaj aplikuil pes le Evropako Demokraciako Arakhipe – le EU-ako kadro vaš o arakhipe le demokratikane instituciengo thaj procesurjengo – te šaj prindžarel pes o legitimiteto le čače ekstremo rigako vaš o andrutno parlamentaro proceso, sar jekh čačo demokratikano daravipen.

“O PES kerdjas jekh deklaracia kaj sas kontra ekzakto kadaja alianca. E socialo-demokraturja andar i Rumunia ignorisarde lan thaj thode le bipatjavimasko lil vi kadja. O pučipe akana si, kana o solidariteto le Evropune partienge si vareso kana nakhen andar o pharipe – vaj toke kana si lenge mišto,” phendjas o Mensur Haliti.

I Romani Fundacia vaš i Evropa del muj ko PES, le Rumuniake Pro-Evropake partie thaj ke Evropaki Komisia te:

• Partido le Evropune Socialisturengo te nakhel katar e deklaracie karing e konsekvence – te ačhavel le alosarimaske čačimata, formalo cenzura, vaj ekivalento andrutne pokinimata – te kerel pes klaro kaj o nakhlipe opral kadala limite si les jekh čačo kosto.
• Le Rumuniake pro-Evropune Partidurja te cirden pes rigate andar orsavo koaliciako angadžamento kaj mangel voturja katar o AUR - inklusivno kodola save šaj te dikhen pes atraktivno palal o sigo alosaripe vaj palal o parlamentaro paruvipe.
• Le Evropaki Komisia trebal te zorjarel e romane kondicie phangle ko Rumuniako Šajpen vaš o Paruvipe thaj Rezilienca, bi te keren koncesia thaj te buhljarel o domeno kaj aplikuil pes le Evropako Demokraciako Arakhipe, te lel pes samate o legitimiteto le ekstremo čače rigako vaš o andrutno parlamentaro proceso.