O Kurko le Haososko andi Nordikani Makedonia ‒ thaj i Korkorutni Kriza kaj o Guverno Alosardja te Thol ando TV

Ande jekh normalo kurko, orsave katar e akanutne krize andar i Nordikani Makedonia sas te šerutnjarel o ritmo le nevimatengo.

O maj baro krisako proceso pal i korupcia andar o them kerel pes ki Skopje, andre si 35 došaljarde ‒ maškar lende duj purane ministrurja ‒ thode telal i doš vaš i jag kaj phabardjas le ratjako klubo kaj mudardjas 63 terne manuša ando marti, o berš kaj nakhlo. Ando 10-to februaro, o guverno našavdjas jekh kritikano limitisardo termino vaš i akcesia andi EU vaš saveste na kerdjas nijekh seriozno eforto. E krisinarja putarde jekh investigacia pal o eksporto manušikane godjako karing i Amerika, putardo pal e dokumenturja katar o kazo Jeffrey Epstein. Thaj jekh transporto pandže-tonengo marijuana—o maj baro astaripe drogurjengo andar i historia le regionoski—sas phanglo ke politikane manuša.

Ando than kadalesko, i makedonikani media xasardja divesa saste vakjarindos detajlurja pal e romane protestanturja kaj phabaren vurdoneske gumi. 

Kado na-i jekh akcidento. Si jekh alosaripe.

O libe zorasa anel o peravipe le ekonomiako.

E romane protestanturja blokisarde e bare autodroma ande maj but forurja, mangindos te irinen pes e vurdona, save sas lile zorasa telal o nevo sistemo vaš o kontrolo le trafikosko „Sigurno Foro”. Implementisardo ando decembro, o automato video kamerengo netvorko ‒ so kerel buti bi manušikane dikhimasko ando realo vaxt ‒ registrisardja 110.000 uštjavimata ande anglune 24 časurja. Palal e palune paruvimata, e vurdona šaj te oven akana lile zorasa direkto vaš maj but uštjavimata.

Numaj vaš jekh komuniteta savi nakhel andar 73 procenturja bibutjaripe thaj jekh totalno adikcia ki biformalo buti ‒ kidipe le purane sastrjesko, reciklacia, bikinipe pe droma vaj biformalo buti po taksi ‒ butivar dur katar lenge mahalave thaj bi te ovel len lačho publikano transporto, o libe zorasa na-i bikomforto. Kodo si ekonomikano peravipe.

E mangimata le protestanturjenge fal lenge ke si bilačhe dži kana o truko si xatjardo. E krisa le Nordikane Makedoniake konfirmisarde ke o them phiravel o responsabiliteto soske mukljas le romen bi te ovel len bazutne dokumenturja, mukindos len bithemesko thaj thodjas lenge bariere anglal e fundamentalo čačimata, sar si i edukacia, o sastipe, thana butjake thaj i socialo protekcia. Bi školako, bi tradimasko lil. Sa kodo them savo akana mangel te respektisarel pes o zakono nakhlo deša beršenge keriondos o respekto le zakonosko bišajutno.

O Ministero le Andrutne Butjengo na phendjas palpale ke mangimata vaš o dialogo. Na kerdjas nisave propozicie karing o respekto le zakonosko.

Sar i influjenca determinil save mangimata si importantno

Kana le kamionoske šoferja andar štar Balkanikane thema blokisarde le nakhimaske punkturja le EU granicake, ko agor e januaresko ‒ kerindos karing 100 milionurja euro po dives ‒ e governurja kerde sigo negociacia. E šoferja andar o Montenegro vazdine pengi blokada palal jekh kidipe. Le Evropaki Komisia prindžardja le profesionalno šoferjen sar jekh verver kategoria. I kriza sas lačhardi ande varesave divesa.

Kana e roma blokisarde e droma, o palpale phenipe sas o ačhavipe. Nijekh kidipe. Nijekh propozalo. Nijekh ministerialo deklaracia. “So avilo pal kodo sas divesa pherde senzacia andi katar jekh ekosistemo mediako savo kerel buti sar mesadžero vaš o them thaj vaš e zorale, modelisardo katar i kori reklama statoski thaj partidoski savi putarel udara le mediake kanalurjenge kaj si paše ko guverno.”

O ververipe avel katar o efekto le barjarimasko. E šoferja le kamionoske šaj te paralizin o bikinipe. E roma, kaj na-i len reprezentanturja ando parlamento, angluno drom katar o 1989 berš, na paralizin khanči, toke le nevimatengo ciklo.

Te avilo politikani voja, e protesturja le romenge šaj agorisarenas pes sa kadja sigo. Te dinjasas lenge 90 divesa maj but te lačharen peske dokumenturja, na kostisarelas khanči. Le emerdžencaki asistenca vaš e dokumenturja ande afektisarde municipaliteturja ‒ vi o dikhipe le identitetake dokumenturjengo, le bianimaske certifikaturjengo thaj e konfirmacie le rezidencake – mangenas toke i nevi alokacia le bukjarnengi. Jekh drom edukaciako vaš e adulturja, vaš e manuša kaj na agorisarde nijekhdata i angluni škola, jekh angluni kondicia vaš le tradimaske lila, dašti ovelas dini avri ande jekh korkoro presaki-konferencia. Jekh amnistia vaš i registracia le vurdonengi tikne lovenca, šaj vazdelas le statoske love thovidos e biformalo vurdona ando sistemo.

Kadala na-i radikalo propozalurja. Si so orsavo guverno sas te lel samate, atoska kana nakhel andar pharimata, kaj mangel te agorisarel len. Ama o Guverno Mickoski na dinjas nijekh andar lende avri publikanes. O lačharipe ka mangel negociacie, kompromisurja thaj buti andi rig le guvernoski kaj na-i but mangli. Maj importantno, inkalenas e paramisja katar o TV.

Eksakto kado si o cilo. Jekh lačhardi kriza hasardjol katar e nevimata. Jekh kriza savi inkrel pes ačhjol po than, paruvindos i atencia katar e čačimata kaj si maj cira konfortabilo.

E krize inkerde avrjal o ekrano

E protesturja kerde pes ande jekh momento kana sas maj but skandalurja, save normalno šerutnjarenas i agenda: jekh krisinipe korupciako, jekh agorutno termino vaš o akceso andi EU, jekh investigacia vaš o trafiko godjako thaj o maj baro astaripe marijuanako andar o historia le regionoski. Orsavi andar kadala paramisja šaj te destabilizisarel jekh guverno. Khetanes, von markisaren o maj pharo kurko.

O proceso le phabarimasko si les andre oficialo manuša. O EU termino ulavel e nacionalisturjen katar e pro-Evropake manuša. I investigacia pal o bikinipe le godjako aresel ke institucie. O astaripe le drogurjengo vazdel bikamle pučimata.

Ando realiteto, e paralele maškar e krize dičhjon. O krisinitori andar o proceso le phabarimasko katar le ratjako klubo akuzisardja le došaljarden ke na mangen te dikhen i dar kaj sas kothe de but berša—jekh bi-keripe le butjako kaj mudardjas 63 manuša. Sa kodoja logika si aplikuime vi ande ekskluzia le romengi. O them dikhlja ke na-i dokumenturja, ke na-i akceso ki edukacia thaj ke našti te respektisarel pes o zakono. Sja kadalenca, na kerde nijekh akcia.